Құмыралар. XIV ғ.

Ортағасырлық қыш құмыралардың көлемі орташа, күнделікті тұрмыста сұйық және құрғақ тағам өнімдерін сақтауға әрі тасымалдауға арналған. Ыдыстың пішіні қолданысқа ыңғайлы етіп жасалған, бір бүйірінде ұстауға арналған тұтқасы бар. Құмыралардың біреуінің жоғарғы, яғни ернеу бөлігі толық сақталмаған. Осыған байланысты бұйымға реставрациялық жұмыстар жүргізіліп, бастапқы пішіні мүмкіндігінше қалпына келтірілген. Бұл жұмыстар тарихи жәдігердің сақталуын қамтамасыз етуге және оны ғылыми айналымға енгізуге мүмкіндік береді. Бұйымдар қызыл түсті қыштан жасалған, бұл сол кезеңдегі қыш өндіру технологиясына тән ерекшелік болып табылады. Қыштың сапасы мен түсі күйдіру үдерісінің жоғары деңгейде болғанын көрсетеді.

 

Құмғандар. XIV ғ.

Бұл құмғандар ортағасырлық қыш ыдыстардың кең тараған түрлерінің бірі болып табылады. Пішіні шар тәріздес, көлемі орташа, бұл оларды тұрмыста қолдануға ыңғайлы еткен. Құмғандар көбіне су, сусын немесе басқа да сұйықтықтарды сақтауға және құюға арналған. Берілген екі құмғанның да белінен төменгі бөлігі толық сақталмаған. Осы себепті археологиялық зерттеулерден кейін оларға реставрациялық жұмыстар жүргізілген. Реставрация барысында бұйымдардың бастапқы пішіні мен пропорциялары ғылыми деректерге сүйене отырып қалпына келтірілген, бұл олардың тарихи және көркемдік құндылығын сақтауға мүмкіндік береді.

 

Штампөрнекті құмыралар. XIIІ-XIV ғғ.

 

Штампталатын қыш бұйымдарды жасау барысында балшықтың бірнеше түрі пайдаланылған. Бұл әдіс бұйымның сапасын арттырып, оның беріктігі мен сыртқы көркемдік келбетін жақсартуға мүмкіндік берген. Штампөрнекті ыдыстар, әдетте, жеке бөліктерден құрастырылып жасалған. Қалыпқа басып алынғаннан кейін ыдыстың сыртқы беті қосымша өңдеуден өткен. Кейде өрнектерді сызып немесе ойып салу арқылы күрделендірсе, кейде кішігірім штамптармен басылған әшекейлермен байытқан. Штамппен жасалған қыш ыдыстардың әрленуінде өсімдік тектес өрнектер мен геометриялық фигуралар кеңінен пайдаланылған. Сонымен қатар, бедерлеп өрнектелген араб жазуындағы эпиграфиялық мәтіндер де маңызды орын алған. Мұндай жазулар көбіне ыдыстың жиегін немесе шанағын айнала орналастырылып, сәндік әрі мағыналық қызмет атқарған. Аталған ерекшеліктер штампталатын қыш бұйымдардың ортағасырлық қолөнер дәстүрінде жоғары көркемдік деңгейге ие болғанын көрсетеді.

 

Шығыр ыдыстары. XIV ғ.

 

Шығыр ыдыстары Жайық өзенінен су тарту мақсатында қолданылған шығырлы су көтеру жүйесінің құрамдас бөлігі болған. Аталған құрылғы дөңгелек диірменге ұқсас айналмалы механизм ретінде жұмыс істеген. Бір үлкен дөңгелектің бойына отыздан астам қыш шығыр ыдыстары бекітілген. Құрылғы Жайық өзенінің үстіне немесе жағасына арнайы орнатылған. Үлкен түйелерге жегілген күштің әсерімен дөңгелек айналып отырған. Дөңгелек қозғалған кезде шығыр ыдыстары өзеннен су алып, жоғары көтеріп, арнайы арна немесе науа арқылы суды егістікке не шаруашылық қажеттілікке бағыттаған. Шығыр ыдыстары берік қыштан жасалып, суға төзімді болуы үшін жақсы күйдірілген. Олардың пішіні мен көлемі үздіксіз айналым кезінде суды тиімді тасымалдауға ыңғайланып жасалған. Сыртқы көрінісі қарапайым болғанымен, бұл бұйымдар жоғары инженерлік ой мен тәжірибелік шеберлікті талап еткен.

 

Су құбырлары. XIII-XIV ғғ.

Су құбырлары ортағасырларда су тасымалдау, канализация жүйесін өткізу және тұрмыстық-шаруашылық қажеттіліктерді қамтамасыз ету мақсатында кеңінен пайдаланылған. Құбырлар негізінен қыш материалдан жасалып, суға және ылғалға төзімді болуы үшін жоғары температурада күйдірілген. Қолданылу мақсатына байланысты олардың көлемі мен пішіні әртүрлі болып келген: кейбірі тар және ұзын болса, енді біреулері кең әрі қысқа етіп жасалған. Мұндай алуан түрлілік су қысымын реттеуге, ағынды бағыттауға және жер бедеріне бейімдеуге мүмкіндік берген. Су құбырлары бір-бірімен тығыз жалғасып, арнайы жүйе құраған. Бұл жүйелердің болуы XIII–XIV ғасырлардағы инженерлік ойдың, құрылыс мәдениетінің және қыш өндірісінің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді.

 

Қыш мұржалар. XIII-XIV ғғ.

Қыш мұржалар ортағасырларда тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттардың жылу жүйесін қамтамасыз ету үшін пайдаланылған. Олар пештер мен қазандықтарды түтіннен тазалау және жылуды тиімді тарату мақсатында орнатылған. Қыштан жасалған мұржалардың құрылымы беріктілігімен ерекшеленген, олар жоғары температураға төзімді әрі ұзақ уақыт пайдалануға жарамды болған. Мұржалардың көлемі мен пішіні ғимараттың орналасуы мен жылу жүйесінің ерекшеліктеріне қарай әртүрлі болып келген. Көп жағдайда олар үйлердің төбесіне шығатын жіңішке, бірақ биік құбыр түрінде жасалған. Қыш мұржалардың қолданылуы сол дәуірдегі инженерлік шешімдердің дамығанын және тұрғын үй құрылысының технологиялық деңгейін көрсетеді.

 

Монша еденіне төселген кірпіштер. XIII-XIV ғғ.

Бұл кірпіштер ортағасырларда моншалардың еденін төсеу үшін пайдаланылған. Олар қыштан жасалған және негізгі мақсаты — лас судың еденнен тез әрі тиімді ағып кетуін қамтамасыз ету болған. Кірпіштердің пішіні мен орналасу тәсілі судың канализация немесе арнайы ағын жүйесіне бағытталуына ықпал еткен. Қыш материалының беріктігі мен суды өткізбейтін қасиеті монша еденінің ұзақ уақыт бойы қызмет етуіне мүмкіндік берген. Бұл кірпіштер моншалардың инженерлік құрылымының дамығанын, тұрмыстық гигиена мен су төгілту жүйелерінің XIII–XIV ғасырларда назарға алынғанын көрсететін маңызды археологиялық жәдігер болып табылады.

 

Леген. ХІII-XIV ғғ.

Легендер ортағасырларда тұрмыстық және шаруашылық мақсатта қолданылған, әсіресе моншаларда кеңінен пайдаланылған. Бұл ыдыстарды кейде «қаражылтырақ» деп те атайды. Легендерді жасау процесі ерекше технологияны талап еткен. Құмыра жасалғаннан кейін сыртқы беті ысқылап жылтыратылған қара түске келтірілген. Ыдыстың негізі темірге бай балшықтан даярланған және оны ерекше қалпына келтіру атмосферасында күйдіру арқылы бекіткен. Күйдірілген ыдысты қосымша өңдеу үшін ұн ерітіндісіне малып немесе сулы жапырақтарға батырған. Осы әрекет нәтижесінде легеннің сыртында қатты әрі жылтыр қара «қабықша» түзіледі, ол ыдыстың беріктігін арттырып, судан қорғанысын қамтамасыз еткен. Осындай ерекше технологиямен жасалған легендер моншаларда су ыдысы немесе басқа да суға байланысты жұмыстарға арналған құрал ретінде қолданылған.